VAN KERKBOUW NAAR WONINGBOUW
Wie vandaag naar Valk Architecten kijkt, ziet vooral een bureau dat zich bezighoudt met woningen, villa’s, landhuizen, verbouwingen en renovaties. We ontwerpen huizen die passen bij de mensen die erin wonen, met aandacht voor karakter, comfort, techniek en toekomstwaarde. Maar onder die huidige praktijk ligt een oudere laag: de kerkbouw van mijn vader, de oprichter van Valk Architecten, Johannes (Hans) Valk.
EEN BELANGRIJK HOOFDSTUK IN ONZE ARCHITECTUUR HISTORIE
Die kerkbouw vormt een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van ons bureau. Niet alleen omdat er in die periode veel gebouwd is, maar vooral omdat daarin een manier van werken zichtbaar werd die nog altijd herkenbaar is: zorgvuldig luisteren, functioneel denken, gedetailleerd ontwerpen en gebouwen maken die hun gebruikers jarenlang kunnen dragen.
DE LEERSCHOOL VAN VALK ARCHITECTEN
Wanneer ik terugkijk op de geschiedenis van ons bureau, zie ik kerkbouw als een belangrijke leerschool. Het zijn gebouwen waarin alles samenkomt: architectuur, techniek, akoestiek, budget, routing, symboliek, gemeenschap en toekomstig gebruik.
Een kerkgebouw moet helder zijn. Het moet veel mensen ontvangen, maar toch menselijk blijven. Het moet sober kunnen zijn, maar niet armoedig. Het moet praktisch zijn, maar wel betekenis dragen. Het moet vandaag functioneren en morgen nog steeds kloppen.
Die lessen zijn niet verdwenen toen ons bureau zich later steeds meer ging richten op woningen, villa’s, landhuizen, verbouwingen en renovaties. Integendeel: ze vormen nog steeds een onderlaag in onze manier van werken. We geven creativiteit betekenis.
Ook bij een woning draait het om luisteren, ordenen en betekenis geven. Ook daar gaat het om zichtlijnen, licht, routing, materiaal, techniek en toekomstwaarde. Ook daar moet het ontwerp niet alleen mooi zijn, maar vooral goed werken voor de mensen die er dagelijks gebruik van maken.
DE KERKBOUW VAN JOHANNES “HANS” VALK
De geschiedenis van Valk Architecten is dus breder dan de woningen die we vandaag ontwerpen. Ze begint ook bij publieke en kerkelijke gebouwen, bij grote zalen en kleine details, bij groeiende gemeenschappen en bij het zoeken naar een vorm die past bij het gebruik.
Mijn vader, Johannes (Hans) Valk, heeft met zijn kerkbouw een belangrijk fundament gelegd. Hij ontwierp gebouwen die niet bedoeld waren om zichzelf op de voorgrond te plaatsen, maar om ruimte te geven aan wat erin gebeurde.
Dat uitgangspunt nemen wij nog altijd mee. Of het nu gaat om een landhuis, een villa, een verbouwing of een herbestemming: een goed gebouw begint met begrip voor de mensen, de plek en het gebruik. Architectuur is pas geslaagd als vorm, functie en gevoel vanzelfsprekend samenvallen.
In die zin is de kerkbouw van Johannes Valk geen afgesloten hoofdstuk, maar een blijvende bron onder ons werk.
EEN ARCHITECT UIT SOEST MET EEN LANDELIJKE KERKBOUW
Johannes Valk werkte vanuit Soest, maar zijn kerkbouw bracht hem door heel Nederland. Vooral binnen de gereformeerde gezindte ontwierp hij tientallen kerkgebouwen, uitbreidingen en interieurs. Valk Architecten ontwierp kerken in onder meer Amersfoort, Apeldoorn, Bunschoten-Spakenburg, Den Haag, Dinteloord, Goes, Houten, Krimpen aan den IJssel, Lelystad, Soest, Veenendaal, Zoetermeer en op Tholen.
Veel van deze kerken ontstonden in een periode waarin gemeenten groeiden. Er was behoefte aan grotere kerkzalen, betere nevenruimten, heldere routing, goede zichtlijnen en gebouwen die betaalbaar, degelijk en uitbreidbaar waren. Kerkbouw was in dat opzicht geen abstracte architectonische opgave, maar een heel concrete vraag: hoe maak je een gebouw waarin een grote groep mensen samen kan komen, luisteren, zingen en elkaar ontmoeten?
Dat vroeg om meer dan een mooi gevelbeeld. Een kerk moest logisch functioneren. De plaats van de kansel, het orgel, de galerijen, de entree, de consistoriekamer, de zalen en de verkeersruimten moesten met elkaar kloppen. De kennis van dat samenspel vormt nog steeds de basis van ons huidige werk.
SOBER, HERKENBAAR EN FUNCTIONEEL
Wie de kerken van Johannes Valk naast elkaar legt, ziet een herkenbare architectuurtaal. Vaak zijn het bakstenen gebouwen met krachtige dakvlakken, een duidelijke hoofdvorm en een hoge entreepartij met veel glas. De kerken zijn sober, maar niet kaal. Ze zijn praktisch, maar niet zonder monumentaliteit. Ze ogen soms zelfs futuristisch.
De entree kreeg vaak een bijzondere rol. Daar kwam de gemeente binnen, daar werd het gebouw herkenbaar, daar ontstond de overgang van buiten naar binnen. Glas, hoogte en dakvormen werden ingezet om die overgang betekenis te geven.
Binnen lag de nadruk op concentratie. De kerkzaal was gericht op woord, orgel en gemeentezang. De zichtlijnen moesten goed zijn. De ruimte moest veel mensen kunnen opnemen zonder onpersoonlijk te worden. Galerijen, brede bankenopstellingen en zorgvuldig geplaatste orgelfronten hoorden daarbij.
Kenmerkend is de vanzelfsprekendheid van die ontwerpen. Ze zoeken niet naar effect om het effect. Ze zijn gemaakt om te dienen.
DE OPKOMST VAN DE GROTE GEREFORMEERDE KERKGEBOUWEN
Een deel van deze kerkbouw wordt tegenwoordig wel in verband gebracht met het begrip “refodome”: grote kerkgebouwen binnen de gereformeerde gezindte, gebouwd voor gemeenten met soms meer dan duizend of zelfs tweeduizend zitplaatsen.
Dat woord is later ontstaan, maar het type gebouw is herkenbaar. Het gaat om kerken waarin schaal, functionaliteit en soberheid samenkomen. Grote zalen, galerijen, nevenruimten, goede akoestiek, duidelijke zichtlijnen en een sterke gerichtheid op de kansel en het orgel zijn daarbij bepalend.
Johannes Valk heeft aan die ontwikkeling zichtbaar bijgedragen. Zijn werk in onder meer Veenendaal, Goes, Bunschoten-Spakenburg en Tholen laat zien hoe deze grote protestantse kerkgebouwen in de praktijk vorm kregen.
ADVENTKERK VEENENDAAL
Een van de bekendste voorbeelden is de Adventkerk in Veenendaal, gebouwd voor de Gereformeerde Gemeente. Deze kerk wordt vaak genoemd als voorbeeld van de grote gereformeerde kerkbouw uit de jaren negentig. Met ruim tweeduizend zitplaatsen is het een gebouw van formaat, maar de opgave was niet alleen schaal. De kunst was om een grote kerkzaal toch overzichtelijk en bruikbaar te houden.
In het gebouw komen veel lijnen samen: zicht, geluid, routing, entree, nevenruimten, daglicht en constructie. De architectuur is dienstbaar aan het gebruik: aan de dienst, aan de ontmoeting en aan het ritme van het kerkelijk leven. Juist daarin zie je de kracht van het ontwerp.
DE FONTEIN IN BUNSCHOTEN-SPAKENBURG
Ook in Bunschoten-Spakenburg liet Johannes Valk zijn sporen na. Voor de Christelijke Gereformeerde Kerk ontwierp hij De Fontein aan de Bikkersweg. Het gebouw werd rond 1989-1990 gerealiseerd en in 1991 in gebruik genomen.
De Fontein past in de bredere traditie van grote gereformeerde kerkgebouwen uit die tijd. Het is een kerk die soberheid combineert met herkenbaarheid en waarin de kerkzaal, het orgel en de samenkomst van de gemeente centraal staan.
Bijzonder is dat mijn vader hier niet alleen het gebouw ontwierp, maar ook het orgelfront. Dat deed hij vaker. Voor hem hoorde het orgel niet los in de ruimte te staan, maar moest het onderdeel zijn van de architectonische samenhang. Het front, de wand, de zaal en de liturgische opstelling vormden samen één geheel.
DINTELOORD: DE MARANATHAKERK
Een ander mooi voorbeeld is de Maranathakerk in Dinteloord, gebouwd voor de Gereformeerde Gemeente. Deze kerk werd in 1982 in gebruik genomen. Ook hier komt de naam J. Valk uit Soest naar voren als architect.
Na de bouw bleek het bestaande orgel te klein voor de nieuwe kerkruimte. Toen later een groter orgel werd geplaatst, ontwierp mijn vader ook hier het orgelfront. Dat detail zegt veel over zijn manier van werken. Hij keek niet alleen naar het gebouw als omhulsel, maar ook naar het interieur als drager van de samenkomst.
Een kerkzaal is immers geen neutrale ruimte. De plaats van het orgel, de verhouding tot de kansel, de hoogte van de ruimte, het licht en de zichtlijnen bepalen samen hoe mensen de ruimte beleven.
GOES, AMERSFOORT EN DEN HAAG
Ook op andere plaatsen zijn kerken van Johannes Valk terug te vinden. In Goes ontwierp hij de Sionkerk, een groot kerkgebouw voor de Gereformeerde Gemeente. In Amersfoort is de Elimkerk aan zijn naam verbonden. In Den Haag wordt de Bethaniëkerk genoemd, waarbij hij ook het orgelfront ontwierp.
Deze reeks laat zien dat het niet ging om incidentele opdrachten, maar om een specialisme. Gemeenten wisten Valk uit Soest te vinden wanneer er gebouwd, vergroot of vernieuwd moest worden. Dat vertrouwen kwam niet alleen voort uit architectonische vormgeving, maar ook uit kennis van de kerkelijke praktijk. Valk Architecten begrijpt hoe een gebouw functioneert en wat een gebouw in het dagelijks gebruik moet kunnen.
KRIMPEN AAN DEN IJSSEL, GENEMUIDEN EN DIRKSLAND
Ook in Krimpen aan den IJssel, Genemuiden en Dirksland is die lijn zichtbaar. In Krimpen aan den IJssel was Valk betrokken bij de Seba-kerk. In Genemuiden ontwierp het bureau een nieuwe kerk voor de Gereformeerde Gemeente met circa achttienhonderd zitplaatsen. In Dirksland werd een nieuwe kerk ontworpen voor ongeveer duizend kerkgangers, met de benodigde nevenruimten.
Bij dit soort opgaven speelde steeds dezelfde kernvraag: hoe geef je een groeiende gemeenschap een gebouw dat past, werkt en toekomstbestendig is? De gebouwen moesten niet alleen op de dag van oplevering voldoen, maar ook jaren later nog bruikbaar zijn.
Die manier van denken — vooruitkijken, structureren, ruimte laten voor verandering — herkennen we nog altijd in ons werk.
ZOETERMEER, VREDEKERK
Tekst: Marcel van Winsen
De Vredekerk van de gereformeerde gemeente Zoetermeer uit 1979/1980 staat op een prominente plek op de hoek van de Zwaardslootseweg en de Europalaan, recht tegenover het centrum. Het in omvang bescheiden gebouw, maar met een karakteristieke diagonale vouw in het dak, wordt tegenwoordig omringd door grootschalige winkel- en bedrijfspanden, maar hoort wat betreft maat en karakter ondubbelzinnig bij de kleinschalige wijk Buytenwegh.
De zeer karakteristieke Vredekerk, met zijn krachtige schuine kap en hoogte van 14,5 meter, is ontworpen door de van oorsprong Goudse, maar later Gooise architect J. Valk, die meerdere zeer expressief ontworpen kerken op zijn naam zou zetten. Zijn kerkontwerpen zijn vaak van uitzonderlijk hoge architectonische kwaliteit en zeer geraffineerd, zoals de Tabernakelkerk in Apeldoorn, de monumentale en excentrieke Sionkerk in Goes en de bijzondere Fonteinkerk in Bunschoten.
Hoe uitzonderlijk ook, de Vredekerk is in meerdere opzichten een typisch product van zijn tijd. Het brede verzet in de jaren ’60 tegen de hiërarchische en conformistische samenleving uit de jaren ‘50 en ‘60, dat in de jaren ‘70 uitmondde in verregaande burgerparticipatie, had niet alleen ingrijpende gevolgen voor de stedenbouw en architectuur. Ook het kerkelijk leven werd er vol door geraakt. De kerk wilde in de jaren ’70 midden in de samenleving staan, niet meer door zich stedenbouwkundig als het hoogtepunt van een wijk te presenteren, maar door multifunctioneel te zijn door het bieden van wijkactiviteiten of ruimte voor meerdere geloofsgemeenschappen. De kerk diende zich stedenbouwkundig bescheiden op te stellen, terwijl architectonisch juist veel ruimte was voor experiment en een volledige eigentijdse manier van denken over liturgie, vormentaal en kerkruimtes.
Deze kerk presenteert dit in optima forma: het heeft een volstrekt onorthodoxe hoofdvorm met een diagonale, spiegel-symmetrische opzet en een ongebruikelijke hoge en asymmetrische kap waaronder de grote kerkzaal zich bevindt. Hieraan zijn lage, plat afgedekte volumes toegevoegd waarin plaats was voor maatschappelijke functies. De lage bijgebouwen zijn direct langs de stedelijke Zwaardslootseweg en Europalaan geplaatst, vóór de monumentale kerkzaal. Dit past in de tijdgeest.
De Vredekerk heeft met de diagonale positionering van de kerkzaal en de schuin aflopende dakvlakken een wat ongrijpbare vorm. Het geheel is moeilijk vanuit één standpunt te bevatten: van voren gezien, staand op de diagonale as, is het silhouet van de kerkzaal een vrij bescheiden driehoek, van de zijkant lijkt hij massief en vierkant. Van bovenaf gezien vormt de kerk dan weer een zeshoek. De zeshoek van de kerkzaal staat eigenlijk op een vierkante grondvorm aan de straatzijde, waar ter plaatse van de entree een hoek is uitgespaard.
De vierkante grondvorm van de beide uitbouwen lijkt te bestaan uit verschillende kubussen, hetgeen ingenieus wordt geaccentueerd in de driehoekige uitbouw onder het hoge raam van de zaal. De buitengewoon complexe opbouw en ambiguïteit geven een zekere beweeglijkheid aan het gebouw die goed past bij de locatie.
Wilt u kennismaken met Valk Architecten of bent u op zoek naar inspiratie?
Of stuur een bericht naar info@valkarchitecten.nl
CONTACT MET VALK ARCHITECTEN
UW BERICHT: